alternative
Als iets niet helemaal gaat zoals we hadden gewenst, zoeken we naar een alternatief. In het Frans gaat het echter om een dwingender keus uit slechts twee mogelijkheden: Je suis placé devant une alternative difficile betekent "Ik sta voor een moeilijk dilemma". Als wij een "alternatief" zoeken in de zin van "een andere mogelijkheid", dan heb je het in het Frans over een pendant. (16-7-07)

terug

amande - amende
Deze twee woorden zien er bijna hetzelfde uit en worden geheel hetzelfde uitgesproken. Toch gaat het om twee heel verschillende dingen. Als je een Fransman hoort zeggen La police m'a donné une amende dat de Franse politie zo vriendelijk is om amandelen uit te delen aan voorbijgangers (des amandes). De persoon in kwestie heeft namelijk een geldboete (une amende) gekregen. (13-10-07)

terug

amant - aimant
Een amant is in het Frans de benaming voor een "minnaar", een man dus met wie je een liefdesaffaire hebt, terwijl je eigenlijk met iemand anders een vaste verhouding hebt, ofwel de mannelijke tegenhanger van een "maîtresse". In het woord amant zit de stam am- die je herkent in ami ("vriend"), amour ("liefde") en amateur ("liefhebber"). Daarnaast kent het Frans het woord aimant waarin je het werkwoord aimer denkt te herkennen. Het betekent echter iets geheel anders, nl. "magneet". Nu zou je natuurlijk kunnen denken dat een magneet zo hartstochtelijk van metaal houdt, dat het alle ijzeren vormen hevig aantrekt, maar het woord is afkomstig van het Latijnse adamas (adamantis) dat "hard metaal" of "diamant" betekende.
(19-10-07)

terug

anglais
In het moderne taalgebruik kun je nog altijd zien dat de Engelsen lange tijd de aartsvijanden zijn geweest van de Fransen. Het woord anglais ("Engels") heeft weliswaar soms een positieve betekenis, zoals in la semaine anglaise ("de vijfdaagse werkweek") en les anglaises ("de pijpekrullen"), maar meestal is de betekenis heel wat minder gunstig, zoals filer à l'anglaise ("ertussenuit knijpen"), avoir ses Anglais ("ongesteld zijn"), en zelfs het werkwoord anglaiser ("verkrachten")!
(22-9-07)

terug

à poil - au poil
Het is al weer enige tijd geleden dat de sectie Frans van het RML een vergadering hield bij een van de leden thuis. Er was afgesproken te vergaderen tot tien uur 's avonds. Precies om tien uur hoorden we buiten een auto claxonneren. De voorzitster merkte op: "Ah, voilà mon mari. Il est toujours à poil!" Meteen spoedden we ons naar het venster, want dat wilden we wel eens zien... Ze bedoelde te zeggen: "Ah, voilà mon mari. Il est toujours au poil." ("Ah, daar is mijn echtgenoot. Hij is altijd stipt op tijd."), maar door het lidwoord in au weg te laten zei ze in feite: "Ah, daar is mijn echtgenoot. Hij is altijd poedelnaakt." Wees dus precies om misverstanden te voorkomen. (9-7-07)

terug

apparat
Als je camera kapot is, ga je in Frankrijk niet een nieuw apparat kopen. Apparat betekent namelijk "pracht, praal" en een tenue d'apparat is dan ook zoiets als "galakleding". Wil je een nieuw apparaat kopen, vraag dan naar een appareil.
(30-10-07)

terug

assister - assistance
Dit woord kan net als in het Nederlands "assisteren" betekenen, maar gecombineerd met het voorzetsel à betekent het "bijwonen, aanwezig zijn". Het woord assistance betekent dan ook "publiek" of "gehoor": l'assistance était nombreuse ("er waren veel toehoorders") of "het bijwonen": l'assistance aux cours est obligatoire ("het bijwonen van de lessen is verplicht").
(3-11-07)

terug

atelier
Bij het woord atelier denken wij in eerste instantie aan de werkplaats van een kunstenaar. Deze betekenis kan het woord in het Frans ook hebben. Maar als je wordt uitgenodigd om op een congres diverse ateliers te bezoeken, verwacht dan geen schilders of beeldhouwers te ontmoeten, maar eerder docenten en cursisten, want atelier is ook het Franse woord voor "workshop".
(11-11-07)

terug

aussi
Zet het woord aussi nooit aan het begin van een zin als het "ook" moet betekenen. Aan het begin van een zin betekent het woord namelijk "dan ook, daarom". Er treedt bovendien inversie op, d.w.z. dat het werkwoord achter het onderwerp komt te staan: Marylène est hospitalisée aujourd'hui. Aussi ne sera-t-elle pas présente à la réunion ("Marylène wordt vandaag in het ziekenhuis opgenomen. Ze zal dan ook niet aanwezig zijn op de vergadering."). (18-11-07)

terug

B

bac
We hopen natuurlijk allemaal aan het eind van onze schooltijd ons bac  te halen. Fransen zijn dol op afko's (afkortingen) en in dit geval is bac er een: het volledige woord is baccalauréat en dat betekent "eindexamen van het lycée". Iemand die eindexamen doet, heet overigens een bachelier, niet te verwarren met ons uit het Engels overgenomen bachelor, wat pas is voorbehouden aan iemand die de eerste jaren van zijn universitaire studie volgt. Maar het woord bac heeft nog diverse andere betekenissen. Zo kan het staan voor een "bak": de groentela in de ijskast heet in het Frans een bac à légumes en de glasbak op straat een bac à verre. Passer son bac betekent "eindexamen doen", maar als je probeert te prendre le bac, dan probeer je niet je examen te halen, maar de veerpont. Verwarrend... (1-12-07)

batterie
Sommige penvrienden uit België geven aan dat ze graag jouer de la batterie. Begrijp dit niet verkeerd. Dit wil namelijk niet zeggen dat ze graag in de weer zijn met batterijen, radio's slopen en in elkaar zetten e.d. Nee, je moet hier denken aan battre ("slaan"). Wat zo'n penvriend dus graag doet, is drummen. Een batterie is o.a. een drumstel. Maar het woord heeft nog veel meer betekenissen. Zo kan het ook de accu van een auto zijn, of kan het vertaald worden met "set" (batterie de cuisine "keukenset"). Batterie betekent alleen batterij in de uitdrukking batterie d'élevage ("legbatterij"). Een batterij die je in een elektrisch apparaat stopt om het te laten functioneren, heet trouwens une pile. (3-2-08)

bougie
Wat heeft het Franse woord bougie ("kaars") met ons woord bougie te maken? Het woord dankt zijn naam aan het gebruikte materiaal: de fijne was die verhandeld werd in de Algerijnse havenstad Boedjaya. De naam van deze stad kwam als Bugia in de Romaanse talen terecht. En uit Bugia ontstond aan het eind van de dertiende eeuw het woord bougie, dat het Nederlands uit het Frans heeft overgenomen.
Vanwege de overeenkomst in vorm en functie met een kaars werd het woord in het Frans vanaf 1888 ook in de betekenis "ontstekingsmechanisme voor explosiemotoren" gebruikt. In deze betekenis heeft het Nederlands het opnieuw ontleend. Het Duitse woord voor "bougie", Zündkerze, bevat eveneens het element "kaars"; het betekent letterlijk "ontsteekkaars". (15-2-10)

uit: kalender Onze Taal 2010

terug

C

canard
Een canard is een eend, dat weten we, hoewel het strict genomen de aanduiding is voor een mannetjeseend (een woerd). Een wijfjeseend heet in het Frans une cane, niet te verwarren met une canne, dat een "wandelstok" betekent. Maar het woord canard heeft nog veel meer betekenissen en meestal zijn die niet echt positief. Zo staat een canard  bijvoorbeeld voor een "vals gerucht". Als iemand lance des canards dan is hij dus geen dierenbeul, maar verspreidt hij valse geruchten. Ook een krantje dat dat moedwillig doet, wordt wel een canard genoemd. Een beruchte satirische Franse krant, noemt zichzelf zelfs zo: Le canard enchaîné (de geketende eend). (24-5-08)

terug

cancre
We gaan het in deze rubriek toch niet over terminale ziektes hebben? Nee, natuurlijk niet. Het Franse woord cancre heeft hier niets mee te maken. Het is het woord voor een luie, slechte leerling. Het tegengestelde - een uitblinker - is een fort-en-thème, wat ook wel de negatieve bijbetekenis "stuudje" kan hebben. De Franse dichter Jacques Prévert schreef overigens een ontroerend gedicht over de cancre:

Il dit non avec la tête
Mais il dit oui avec le coeur
Il dit oui à ce qu'il aime
Il dit non au professeur
Il est debout
On le questionne
Et tous les problèmes sont posés
Soudain le fou rire le prend
Et il efface tout
Les chiffres et les mots
Les dates et les noms
Les phrases et les pièges
Et malgré les menaces du maître
Sous les huées des enfants prodiges
Avec des craies de toutes les couleurs
Sur le tableau noir du malheur
Il dessine le visage du bonheur.

(16-2-08)

terug

chambre
Het woord chambre lijkt veel op ons woord kamer en toch moet je oppassen het in de juiste context te gebruiken. Op een paar belangrijke uitzonderingen na - onze Tweede Kamer kan in het Frans vertaald worden met Deuxième Chambre, en de Kamer van Koophandel heet in het Frans ook Chambre de Commerce, maar verder moet je bedenken dat er in een kamer eigenlijk altijd een bed staat. Hotels hebben dus chambres, huizen hebben natuurlijk chambres, maar dat zijn dan alleen de slaapkamers. Het is dus niet erg waarschijnlijk dat een kantoor ook chambres heeft. Een Nederlandse personeelschef maakte zich dan ook ooit onsterfelijk belachelijk door tegen een Franse sollicitante beleefd te zeggen: "Venez dans ma chambre"  (en dan verklaar ik hier nog niet eens de dubbelzinnige betekenis van het werkwoord venir...). Hij had eigenlijk moeten zeggen: "Suivez-moi dans mon bureau."  
Tenslotte, als je wilt zeggen dat je in een driekamerappartement woont, zeg dan "J'habite un appartement (à) trois pièces. (20-9-08)

terug

Charlois
De naam van de wijk Charlois is niet te danken aan Franstalige immigranten. Het is een zogeheten migratienaam, dat wil zeggen: een naam die van elders is overgewaaid, een kopie van een al bestaande Franse geografische naam. Hoe zit dat precies? In 1456 kwam het gebied waarin Charlois nu ligt in het bezit van de hertog van Bourgondië. De hertog beleende er vervolgens zijn zoon mee; anders gezegd: hij gaf zijn zoon het gebied in eigendom in ruil voor allerlei diensten. Die zoon was Karel de Stoute, graaf van Charolois. De Rotterdamse bezetting van Karel de Stoute is dus genoemd naar zijn Franse grondbezit, dat tegenwoordig deel uitmaakt van het departement Saône-et-Loire. Destijds heette de Franse streek nog Charolois. Pas later zijn de Fransen de naam van het Franse graafschap met ai gaan schrijven: Charolais (en zijn ze het gaan uitspreken met een è-klank). Maar die spelling- en klankverandering heeft Rotterdam nooit bereikt. Rotterdammers noemen de wijk overigens "Sjaarloos" of, nog verder verhollandst, "Saarloos", met de klemtoon op de eerste lettergreep - alleen de spelling is er nog Frans aan.

(uit: Onze Taal kalender 2009)
(7-12-09)

terug

D

dément
Les vacances, enfin! C'est dément! Pardon? Lijd ik als leraar zo'n beroepsdeformatie dat ik het maar idioot vind als het vakantie is en er niet meer geleerd wordt? Ben je gek, integendeel! Het Franse woord dément betekent namelijk niet alleen "dement", maar ook "Te gek!", "Fantastisch!" (23-2-08)

terug

E

esprit de l'escalier
Er zijn van die begrippen waar de ene taal een mooie uitdrukking voor heeft en waar de andere taal alleen een omschrijving van kan geven. Een mooi voorbeeld is het Franse l'esprit de l'escalier, letterlijk vertaald "de geest/geestigheid van de trap". Is een trap geestig? Gaat het over spoken die 's nachts de trap afdalen? Niets van dit alles. Het gaat om het verschijnsel dat je te laat, dus niet op het moment dat het nodig is, ineens weet wat je tegen iemand had moeten zeggen. Stel je voor dat iemand je beledigt en dat je te verbouwereerd bent om op dat moment iets terug te zeggen. Je loopt kwaad de kamer uit, rent de trap op en ineens valt je iets te binnen, hèt geniale antwoord. Ja, dàt had je moeten zeggen. Maar ja, nu is het te laat... (26-1-08)

terug

etiquette
Het woord ticket voor 'kaartje, prijskaartje, bonnetje' is door het Engels overgenomen van het Oudfranse estiquet(te), dat in het Nederlands zowel het woord etiket als etiquette heeft opgeleverd. In het noordwestelijke Frans van de vroege Middeleeuwen bestond een werkwoord estiquier ('steken in, doorsteken'), dat waarschijnlijk ontleend was aan het Vlaamse sticken ('steken'). Daaruit ontwikkelde zich het zelfstandig naamwoord estiquette ('inkerving in een stok, opschrift, label'), dat in deze betekenis heeft geleid tot het Nederlandse woord etiket. Aan het hof van Filips de Goede, hertog van Bourgondië - die gefrustreerd raakte doordat hij de koningstitel steeds aan zich voorbij zag gaan en die deze frustratie compenseerde met een nooit eerder vertoonde grandeur en plechtstatigheid aan het hof - kreeg estiquette/étiquette de betekenis 'lijst van hofhiërarchie'. Pas in het midden van de achttiende eeuw ontstond de betekenis 'lijst van beleefdheidsvormen', die etiquette bij ons ook heeft. (24-11-07)

F

fatsoen - façon - fashion
Het Nederlands heeft het woord fatsoen ontleend aan het Franse façon, dat tegenwoordig "manier (van doen)" betekent, maar vroeger ook "uiterlijk kenmerk". In de vroege vijftiende eeuw werd het woord ook wel fachoen en fatchoen gespeld. Dat komt doordat het was overgenomen uit het Picardisch, het Noord-Franse dialect dat het dichtst bij het Nederlandse taalgebied wordt gesproken. Daar sprak men het uit als fatsjon. Die tsj ontwikkelde zich in het Nederlands tot ts. In de oude Franse betekenis "uiterlijke vorm" is façon door het Engels ontleend, waar het zich ontwikkelde tot het huidige fashion met de betekenis "mode". Het Engels nam façon over met de Normandische uitspraak: de middelste medeklinker werd uitgesproken als sj. (17-11-09)

uit: kalender Onze Taal 2009

terug

flux de bouche - flux de paroles
Als men in het Nederlands chic wil overkomen, neemt men nogal eens zijn toevlucht tot Franse woorden. Helaas worden diezelfde mensen vaak niet gehinderd door een behoorlijke kennis van het Frans. Als iemand rad van de tong is of welbespraakt, wil men in het Nederlands nog wel eens spreken van een flux de bouche. .In het Frans betekent dit echter niet "rad van de tong", maar "kwijl" of "speekselvloed". In het geval van een woordenvloed spreekt de Fransman van een flux de paroles. (2-7-07)

fourniture - furniture
Hoe is het mogelijk dat er zo'n betekenisverschil is tussen het Nederlandse fournituren ("naaigerei") en het Engelse furniture ("meubels"), terwijl deze twee woorden teruggaan op hetzelfde Franse woord?
Fourniture is namelijk een Frans woord waar zowel het Nederlandse fournituren als het Engelse furniture op teruggaat. Het hoort bij het werkwoord fournir ("verschaffen, voorzien van"), waar het Nederlandse fourneren (met dezelfde betekenis) aan ontleend is.
Het Franse meervoud fournitures met de betekenissen "verschafte zaken, benodigdheden, voorraad" leverde in het Nederlands fournituren op. In onze taal ging het eerst "benodigdheden voor de uitoefening van een handwerk" betekenen en later "benodigdheden die particulieren kopen voor naai- en stoffeerwerk, zoals lint, band, knopen en garens".
In het Engels kreeg furniture in de loop van de tijd tal van betekenissen die allemaal voortvloeiden uit "het verschaffen, het voorzien van, het completeren". Daaruit ontstond ook "het inrichten van een woning", "het meubileren" en tot slot "meubels". Deze laatste betekenis is de overheersende geworden.

uit: kalender Onze Taal, 2010
(8-2-10)

G

gazon
Het woord gazon is uit het Frans in het Nederlands terechtgekomen. Van oorsprong had dit Franse woord te maken met de Nederlandse woorden wasem en waas. Deze hebben zich ontwikkeld uit het Middelnederlandse wase, dat "slijk" betekende, en dat ontstaan is uit het Oudnederlandse waso. In Nederland, Duitsland en Frankrijk woonden in de vroege Middeleeuwen een Germaans volk, de Franken, dat Frankrijk zijn naam heeft gegeven. Zij kenden het woord waso in de betekenis "grasveld, aardkluit". In gewestelijk Duits bestaat Wasen voor "grasveld" nog steeds.
Het Frankische waso is door het Frans overgenomen. Zoals veel Germaanse woorden met een w, kreeg het in het Frans een g. (Denk bijvoorbeeld aan Willem, dat Guillaume werd.) Zo kon uit het Frankische waso(n) het Franse gazon ("graszode, grasveld") ontstaan.
Het woord is langs juridische weg in het Frans terechtgekomen. Bij de overdracht van een stuk land werd symbolisch een kluit met gras - een waso, een gazo(n) - overhandigd aan degene voor wie het stuk land bestemd was. (30-8-08)

uit: kalender Onze Taal 2008

gourmand/gourmet
Dat Fransen en Belgen van lekker eten houden, is algemeen bekend. Zo is het Franse woord dat het dichtst bij ons Nederlandse "gezellig" komt, het woord convivial. Convive betekent "tafelgenoot", dus dat zegt al genoeg. Als een restaurant in Nederland wil laten zien dat het geraffineerde gerechten serveert, stelt het al gauw een menukaart op in het Frans - helaas maar al te vaak met veel fouten daarin... Ook de termen gourmand en gourmet halen we daarbij nogal eens door elkaar. Misschien omdat we bij gourmet meteen denken aan kleine pannetjes waarin we zelf aan tafel ons eten bereiden, zeggen we al gauw van een levensgenieter dat hij een gourmand is. Toch is dit niet helemaal juist. Een gourmand is in het Frans vooral iemand die graag veel eet, een gulzigaard dus. Iemand die wij in het Nederlands eerder een "fijnproever" zouden noemen, heet in het Frans toch echt een gourmet.
(27-9-08)

Guy Môquet
Een van de allereerste beslissingen die Nicolas Sarkozy nam na zijn aantreden als president van Frankrijk, was dat alle geschiedenisleraren in de eerste klas (zeg maar onze 5 VWO) voortaan in de eerste schoolweek na de grote vakantie de brief moeten voorlezen die de 17-jarige Guy Môquet op 22 oktober 1941 schreef aan zijn ouders, aan de vooravond van zijn eigen executie. Guy was door de Duitsers opgepakt toen hij bij het Gare de l'Est in Parijs pamfletten van de communistische partij uitdeelde. Hij was een van de 27 gijzelaars die lukraak gekozen waren door de regering van maarschalk Pétain, die collaboreerde met de nazi's, als vergelding voor de liquidatie van een hoge Duitse officier. Dit is de brief waar het om gaat:

I

index
Dit woord kan dezelfde betekenissen hebben als in het Nederlands: een inhoudsopgave met zoektermen achterin een boek, of de lijst van boeken die het lange tijd katholieke gelovigen verboden was te lezen. Het woord "index" heeft dus een soort aanwijsfunctie. Het heeft dan ook te maken met het werkwoord indiquer ("aanwijzen"). Daarom is het woord index dan ook de Franse naam voor "wijsvinger". De andere vingers heten pouce ("duim"), majeur ("lange vinger"), annulaire ("ringvinger") en petit doigt ("pink"). (8-3-08)

terug

J

jeanne d'arc een geheim agente?
Jeanne d'Arc, de Maagd van Orléans, symbool van het Franse verzet tegen de Engelse binnendringers in de Honderdjarige Oorlog in de 15e eeuw, was helemaal geen eenvoudige boerendochter en stemmen hoorde ze ook al niet. Ze was juist van koninklijken bloede. En ze stierf ook niet op de brandstapel in Rouen, maar ontkwam met hulp van Engelse soldaten en raakte gelukkig getrouwd. Althans, dat staat in een boek van de Franse onderzoeksjournalist Marcel Gay en de voormalige geheim agent Roger Senzig. Die beweren dat Jeanne de ontwettige dochter was van Isabeau van Beieren, de echtgenote van Charles VI, die haar als politiek wapen inzette. Jeanne werd gebruikt in de geheime Operatie Maagd, claimen de auteurs. Ze was getraind in oorlogvoering en sprak vreemde talen vloeiend. Na haar ontsnapping werd een andere vrouw in haar plaats verbrand. Jeanne trouwde later met ene Robert des Armoines, een Franse ridder.
Historici vegen de vloer aan met het boek. Sommigen zeggen dat het inspeelt op een hype van complottheorieën. De uitgever vindt dat het boek past in de trend van "Da Vinci Code-achtige boeken die de officiële geschiedenis onder vuur nemen." (28-9-07)

(uit: The Guardian, september 2007)

terug

K

kermesse
Weer zo'n woord waarvan je meteen denkt te weten wat het betekent, maar dan kom je toch weer bedrogen uit, tenzij je in Wallonië (België) of Noord-Frankrijk bent. Alleen daar namelijk wordt dit woord gebruikt in de betekenis van "kermis". In de rest van Frankrijk staat het woord kermesse voor een soort liefdadigheidsfeest dat in de openlucht plaatsvindt. Wij zouden zoiets een "fancy fair" of een "braderie" noemen. Hoe noemen ze in Frankrijk dan een "kermis"? Daarvoor bestaan termen als fête foraine en fête patronale. (15-3-08)

terug

L

lampe
Het is weer paastijd. Voor velen reden om zich vol te proppen met chocolade paaseieren en andere zoetigheden. Ook in Frankrijk en België is dit gebruik bekend. Maar probeer het bescheiden te houden. Si tu t'en mets plein la lampe dan word je daar alleen maar misselijk van. S'en mettre plein la lampe betekent "zich zat eten of zich vol gieten". "Tegen de lamp lopen" is overigens se faire attraper. (21-3-08)

terug

M

mannequin
Frans? Nee, Nederlands! Het bekendste Nederlandse uitleenwoord zal  mannetje zijn, of preciezer: mannekin. Dit woord is in het Frans overgenomen en wereldwijd bekend geworden als mannequin ("iemand die kleding presenteert tijdens een modeshow"). Hoe is die grote betekenisverschuiving van "mannetje" naar "model" te verklaren? Het Middelnederlandse mannekin betekende behalve "mannetje" ook "getekend mannetje, poppetje" en later ook "ledenpop, pop, pop met beweegbare leden, gebruikt door schilders en beeldhouwers". In het Frans werd het woord in die laatste betekenis in de zeventiende eeuw overgenomen in kunstenaarskringen. In de negentiende eeuw gingen ook modeontwerpers in Frankrijk gebruikmaken van mannequins, en winkels zetten aangeklede poppen in de etalage. Toen vervolgens in diezelfde eeuw de gewoonte opkwam om kleding te showen door levende mensen, lag het voor de hand deze personen als mannequin te betitelen. Vanuit het modecentrum Frankrijk verbreidden gewoonte en naam zich vervolgens over de rest van de wereld. Ook naar Nederland en België, waar het oorspronkelijk Nederlandse woord in een nieuwe gedaante en betekenis weer thuiskwam. (12-1-08)

(uit: Onze Taal Kalender, 2008)

terug

milieu
Dit woord kan verschillende betekenissen hebben in het Frans, maar niet "milieu" zoals in "milieuverontreiniging" en "milieuvraagstukken".  In dat geval heb je het in het Frans over l'environnement. Een Nederlandse minister leek niet te begrijpen waarom haar Franse gesprekspartners hun wenkbrauwen fronsten of zelfs lacherig wegkeken toen ze zich voorstelde met de woorden "Je suis le ministre du milieu". Wat ze niet besefte, was dat het woord milieu in het Frans behalve "het midden" ook kan betekenen "de onderwereld". Nou heeft Nederland toch al wel een bepaalde reputatie bij de Fransen als het bijvoorbeeld gaat over ons liberale drugsbeleid, maar dat we zelfs een minister belastten met de criminele onderwereld, dat ging ze waarschijnlijk toch net te ver... (4-10-08)

terug

N

net
Het Franse woord net kan dezelfde betekenis hebben als het Nederlandse net ("schoon, proper"), zoals in une maison nette et propre, een kraakheldere woning, maar meestal betekent het woord iets anders. Het idee "duidelijk, helder" overheerst. Zo betekent il a des idées nettes ,"hij houdt er een heel duidelijke mening op na", en on lui a parlé net , "er is een hartig woordje met hem gesproken." Daarnaast kennen we uitdrukkingen als une écriture nette, "een duidelijk handschrift", des photographies nettes, "scherpe foto's" en garder des souvenirs nets d'une personne ", zich iemand heel goed kunnen herinneren". (6-9-08)

(met dank aan: De Taalvos Frans)

Noël
Waarom heet Kerstmis eigenlijk Noël in het Frans? Is dit een of andere eigen naam, zoals Emmanuël? Niets is minder waar. Volgens het etymologisch woordenboek is het woord Noël  een verbastering van het Latijnse natalis, op zichzelf weer een afkorting van dies natalis ("geboortedag"), de geboortedag van Jezus Christus dus. Eigenlijk betekent Noël dus gewoon "verjaardag".
(22-12-07)

terug

O

ordinaire
Een heel gewoon woord eigenlijk, dat ordinaire. Er is absoluut niets ordinairs aan. Veel woorden die ooit "gewoon" betekenden, hebben in de loop van de tijd een negatieve betekenis gekregen. Zo was een vilain ooit gewoon de inwoner van een ville, maar betekent het woord nu "gemeen". Ook dat Nederlandse woord heeft dezelfde betekenisverschuiving ondergaan. Denk maar aan uitdrukkingen als "het gemene volk" (het gewone volk) en "de grootste gemene deler". En het woord vulgaire, dat ooit gewoon "van het volk" betekende (denk aan "vulgair Latijn" (volkslatijn)) en nu zoiets betekent als "aanstootgevend, laag bij de grond". Kennelijk halen veel mensen - zodra ze een bepaalde positie op de maatschappelijke ladder bereikt hebben - hun neus op voor mensen die lager op de sociale ladder staan. Toch is dit in het Frans niet gebeurd met het woord ordinaire. Des gens très ordinaires blijven gewoon "heel gewone mensen" en je hoeft in Frankrijk ook helemaal niet je neus op te halen voor een vin ordinaire, als die op de kaart staat. Je krijgt dan gewoon een tafelwijn. (29-3-08)

terug

P

Paris
Hoe komt Parijs eigenlijk aan zijn naam? En waarom noemen ze Parijs in Asterix Lutetia?
Wel, de Franse hoofdstad ontleent zijn naam aan een Keltische volksstam die (in het Latijn) de Parisii heette. Oorspronkelijk heette de stad voluit Lutetia Parisiorum. Misschien gaat de naam van de stam voor een deel terug op het Keltische woord bar, dat 'boot'betekent, en verwijst hij naar het Île de la Cité, de plek waar de metropool ooit ontstaan is: van boven gezien heeft het eilandje namelijk de vorm van een bootje.

Ook het eerste deel van de oorspronkelijke naam, Lutetia, geeft de uitleggers problemen. Een mogelijke verklaring is dat hierin het Keltische woord luto zit: 'slijk, modder', een verwijzing naar de slijkerige, laaggelegen Seine-oever. (27-8-10)

bron: Onze Taal Kalender 2010

terug

papa - papy
Pas op! Als wij het woord papy (ook wel gespeld papi) horen, denken we natuurlijk meteen aan "pappie". Maar papy duidt net als mamy op een eerdere generatie: het zijn de woorden voor ons "opa" en "oma". Papa is wel hetzelfde als ons "papa". Maar dit woord kan ook een aantal negatieve associaties oproepen: zo betekent een fils à papa een "rijkeluiszoontje" en conduire à la papa "op z'n dooie akkertje rijden". Een achterhaald systeem is een système de papa en misschien kun je zelf wel bedenken wat er wordt bedoeld met faire l'amour à la papa... (5-4-08)

terug

Q

quinze
Aujourd'hui en quinze on aura des vacances! Ja, inderdaad, hoewel... hoezo? Over veertien dagen hebben we vakantie, toch niet over vijftien? Toch hebben we het over dezelfde termijn, nl. twee weken. Ook als wij zeggen "over zeven dagen", zegt de Fransman dans huit jours. Het zijn waarschijnlijk overblijfselen van de Romeinse manier van tellen. Die begonnen namelijk niet - zoals wij - vanaf de volgende dag te tellen, maar meteen vanaf "vandaag". Alleen in de uitdrukkingen huit jours en quinze jours is dit blijven bestaan in het Frans. Als een Fransman zegt dans deux jours bedoelt hij ook echt hetzelfde als wanneer wij "over twee dagen" zeggen. Anders zou het hetzelfde betekenen als "morgen"... (12-4-08)

terug

R

radio
Bij dit woord moet je allereerst op het geslacht letten. La radio betekent - net als in het Nederlands - "de radio", maar het kan ook "de röntgenfoto" betekenen. Het is dan de afkorting van la radiographie. Is het woord echter mannelijk - le radio de bord - dan heb je het over het uitstervende beroep van de "marconist", degene die morsetekens overseint van de ene locatie naar de andere. (19-4-08)

recteur
Deze week (mei 2008) werd bekend dat het RML eindelijk een nieuwe rector gaat benoemen: de heer Rogge zal met ingang van het komende schooljaar deze taak van de heren Luyendijk en van Doorn overnemen. "Rector", dat zal wel recteur zijn in het Frans. Toch niet precies. In Frankrijk is een recteur door het Ministerie van Onderwijs aangesteld als een functionaris die aan het hoofd staat van een universiteit. Een collège wordt in Frankrijk echter geleid door een directeur en een lycée door een proviseur. Meneer Rogge wordt dus onze nieuwe proviseur. (17-5-08)

terug

S

sabotage
Er bestaan verschillende verklaringen voor het ontstaan van het Franse woord sabotage, maar een daarvan spreekt wel erg tot de verbeelding. Zoals je misschien weet, betekent het woord sabot "klomp". Maar hoe kom je dan van de betekenis "klomp" naar de betekenis "dingen onklaar maken"? Wel, het schijnt dat aan het begin van de industriële revolutie Franse boeren in opstand kwamen tegen de opkomende mechanisering van de landbouw. Omdat nieuwe maai- en dorsmachines hun zoveel werk uit handen namen dat steeds meer boeren werkloos dreigden te worden, gooiden sommige boeren hun klompen in de machinerieën om ze daardoor onbruikbaar te maken. Een duidelijk geval van sabotage...
(15-9-07)

terug

Saint-Sylvestre
Wij hebben het in Nederland over Oudejaarsavond, de Engelsen noemen het New Year's Eve, maar de Fransen spreken van la Saint-Sylvestre. Waar komt die naam eigenlijk vandaan? De naam komt van de oude heiligen- of naamdagenkalender. Iedere dag van het jaar staat in het teken van een bepaalde heilige. Aangezien iedereen vroeger een christelijke naam kreeg, had je daardoor naast je verjaardag ook een naamdag. In de Romaanse landen werd deze naamdag meestal belangrijker gevonden dan je verjaardag. Maar wie was nu Sint Silvester? Welnu, de heilige Silvester was paus in Rome ten tijde van Keizer Constantijn (4e eeuw), de eerste Romeinse keizer die de christenen de vrijheid gaf hun godsdienst openlijk te belijden. Volgens de legende zou Silvester de keizer van melaatsheid hebben genezen en hem daarna hebben gedoopt. Uit dank zou Constantijn hem bezittingen en waardigheden hebben gegeven, maar het 8e eeuwse document waarin dit staat vermeld, blijkt te zijn vervalst.
(29-12-07)

terug

sucre en poudre
O, dat is makkelijk, denk je: dat is natuurlijk poedersuiker. Helaas gaat het hier om een zogenaamde "faux ami" (valse vriend), een woord dat zoveel op de Nederlandse variant lijkt, dat je denkt dat het hetzelfde betekent. Het Franse sucre en poudre betekent echter gewoon "kristalsuiker". Wil je poedersuiker over je crêpe strooien, vraag dan om sucre glace. Daarnaast bestaat ook nog de term sucre semoule, wat staat voor fijne kristalsuiker. Heel verwarrend allemaal...
(15-12-07)

terug

T

toilette
Hoe kan het nou dat we in het Frans en in het Nederlands dezelfde woorden gebruiken voor dingen die stinken ("mag ik even naar het toilet?") als voor dingen die lekker ruiken ("hij heeft een nieuwe eau de toilette"). Je besprenkelt je toch zeker niet met toiletwater (letterlijk vertaald) om lekkerder te ruiken? En toch... Een eau de toilette is het "watertje (eau) waarmee je uiteindelijk keurig in toilet bent. Hoe zit dat nou? Wel, toilet maken deed je oorspronkelijk met een toilette: een wasdoekje. Het toilet heeft zich van "doekje, wasdoekje" ontwikkeld tot de kamer waar je je wast en waar je eventueel ook je behoefte kunt doen, en nog verder tot de pot waarin dat laatste gebeurt. Toilette is de verkleinvorm van het Franse toile, dat "doek" betekent. Het komt van het Latijnse woord tela voor "weefsel", dat ontstaan is uit texla. Dit hoort bij het werkwoord texere ("weven"), waarvan ook het woord textiel is afgeleid.
(30-3-10)

troubadour
Als een taal een woord uit een andere taal overneemt, verschuift de betekenis van dat woord nogal eens. Neem nu het woord troubadour, dat wij in het Nederlands kennen in de betekenis van een "rondtrekkend muzikant in de Middeleeuwen". De oorspronkelijke betekenis van het woord, dat trouwens niet Frans is maar Occitaans, ofwel de langue d'oc, de taal van het Zuiden van Frankrijk (de Provence met name) - in het Noorden van Frankrijk sprak men van trouvère - is "dichter van hoofse poëzie, degene die het onderwerp bedacht, vond (vandaar troubadour, trouvère = vinder). Meestal trok deze dichter niet zelf van kasteel naar kasteel om zijn gedichten zingend voor te dragen. Dat deden de ménestrels ("minstrelen") of jongleurs. In het moderne Frans heeft dit laatste woord trouwens ook de betekenis gekregen die het in het Nederlands heeft ("circusartiest die meerdere voorwerpen in beweging houdt").
(9-2-08)

tube
Natuurlijk betekent dit woord "tube" (tandpasta bijvoorbeeld), maar eigenlijk is het een buis: un tube au néon is een TL-buis en een tube à image is een beeldbuis. Maar het woord wordt ook gebruikt als we het over onze ingewanden hebben: het spijsverteringskanaal heet in het Frans le tube digestif. Een hele andere betekenis van het woord tube is te vinden in de muziekwereld: daar wordt het woord gebruikt in de betekenis van "(top)hit". (13-9-08)

terug

U

user
We kennen allemaal voldoende Engels om meteen te weten wat dit woord betekent:  "gebruiken". Nee dus! Des vêtements usés zijn geen tweedehands (gebruikte) kleren, maar kleren die je beter weg kunt gooien. Het werkwoord komt ook voor in de Franse variant van "een potje met vet": Un kilomètre à pied, ça use, ça use, un kilomètre à pied, ça use les souliers (wat vervolgens verder kan gaan tot honderden kilometers) en betekent "Een kilometer te voet, dat verslijt de schoenen." User betekent dus "verslijten". Overigens kan user wel "gebruiken" betekenen, als het gevolgd wordt door het voorzetsel de. Het is een beetje een formeel woord. Voorbeeld: La police n'a pas voulu user de violence ("De politie heeft geen geweld willen gebruiken"). (2-9-07)

terug

V

vacances
Vacances is een woord dat we gemakkelijk kunnen onthouden, omdat het verwijst naar iets dat ons dierbaar is, maar ook omdat het zo lijkt op het Nederlandse woord. En juist dan moeten we altijd extra op onze hoede zijn. Zo is dit woord in het Frans altijd meervoudig en dat heeft zo zijn consequenties: Mes vacances ont été fantastiques, et les tiennes? Maar bestaat er dan echt geen enkelvoud van dit woord? Jawel, la vacance bestaat wel degelijk, maar dat betekent "de vacature" of "de vacante plek". De stam van het woord komt uit het Latijn vacuus, wat "leeg" betekent. Hopelijk waren jullie vakantiedagen niet al te leeg, maar gevuld met leuke dingen. (6-1-08)

terug

vase
Soms is het echt van belang om te weten of een woord mannelijk of vrouwelijk is. Neem nou het voorbeeld van het woord vase. We kennen allemaal de betekenis van het mannelijke woord. Le vase betekent immers "de vaas". Als een Fransman bij je op visite kwam en hij bood je een boeket bloemen aan, zou hij echter heel vreemd opkijken als je zou antwoorden: "Merci beaucoup, je vais les mettre dans la vase." La vase betekent immers "de modder"...  (6-10-07)

terug

Z

zéro
Zéro betekent behalve "nul" ook iets als "absoluut nulpunt" of "totaal waardeloos". Als je van iemand zegt dat hij a le moral à zéro, dan ziet hij het dus absoluut niet meer zitten. C'est zéro betekent "Het is waardeloos". Dit kun je trouwens ook zonder woorden zeggen. In grote delen van Frankrijk maak je dan een rondje met je duim en je wijsvinger. De overige vingers laat je gestrekt. Gebruik dit gebaar dus liever niet om bijvoorbeeld iemand te complimenteren met zijn of haar kookkunst, want in tegenstelling tot bij ons, betekent dit gebaar dus niet: "Het was voortreffelijk", maar juist "C'est zéro!" Om dezelfde reden trouwens is het woord "de held" in het Frans niet l'héros (met een stomme h), maar le héros (met een aangeblazen h). Reden? Zet het woord maar eens in het meervoud. Als héros met een stomme h was begonnen, zou je les héros net zo uitspreken als les zéros! Helden op sokken? (8-5-08)

terug

contactez-nous par e-mail: